Polska Szkoła Filmowa nie była jednolitym ruchem artystycznym z manifestem i organizacją. To raczej zbieżność temperamentów, losów i odpowiedzi na tę samą historyczną traumę – II wojnę światową. Twórcy urodzeni w latach 20. i 30. zaczęli kręcić filmy w połowie lat 50., gdy cenzura nieco zelżała, i stworzyli kino, jakiego Europa jeszcze nie widziała.
Andrzej Wajda i Trylogia Wojenna
Debiutancki pełnometrażowy film Wajdy, Kanał (1957), opowiadał o ostatnich dniach Powstania Warszawskiego z perspektywy żołnierzy AK uciekających kanałami przed Niemcami. Film zdobył Srebrną Palmę w Cannes i wprowadził polskie kino na mapę światową.
Popiół i Diament (1958), adaptacja powieści Jerzego Andrzejewskiego, stał się jednym z najczęściej analizowanych filmów w historii kina. Zbyszek Cybulski w roli Maćka Chełmickiego – żołnierza AK, który nie potrafi odnaleźć się w nowej Polsce – stworzył postać ikoniczną dla całego pokolenia.
Dlaczego te filmy nadal działają?
Siła klasycznych filmów Wajdy tkwi w napięciu między historią a emocją. Reżyser nigdy nie opowiadał o wojnie w sposób czarno-biały: jego bohaterowie są zagubieni, sprzeczni, ludzcy. To właśnie ta ambiwalencja moralna sprawia, że filmy te czyta się inaczej w każdym pokoleniu.
Andrzej Wajda (2006), fot. Wikimedia Commons
Rękopis znaleziony w Saragossie (1965)
Film Wojciecha Hasa jest prawdopodobnie najbardziej oryginalną polską produkcją w historii. Adapatacja barokowej powieści Jana Potockiego to szkatułkowa opowieść, w której kolejne wątki zawierają się w sobie jak matrioszki. Surrealizm, erotyzm i filozofia splatają się w narrację, którą Martin Scorsese i Luis Buñuel uznali za jedno z wielkich dokonań kina.
„Gdyby nie Rękopis znaleziony w Saragossie, nie wiem, czy nakręciłbym Modliszki. To film, który pokazał mi, że opowiadanie historii nie musi mieć granic."
Martin Scorsese
Pociąg Jerzego Kawalerowicza (1959)
Pociąg to ćwiczenie z minimalizmu narracyjnego. Nocna podróż pociągiem, dwoje obcych sobie ludzi w przedziale, tajemnicza przeszłość kobiety – i powoli budowane napięcie, które eksploduje w nieoczekiwany sposób. Kawalerowicz mistrzowsko operuje przestrzenią: ciasny przedział staje się całym światem.
Film był wielokrotnie nagradzany na festiwalach i bywa porównywany do najlepszych europejskich kryminałów psychologicznych tamtej epoki – choć właściwie wymyka się wszelkim gatunkowym definicjom.
Nóż w wodzie Romana Polańskiego (1962)
Debiut pełnometrażowy Polańskiego był filmem zupełnie innym niż produkcje jego rówieśników. Zamiast wojennej traumy – trójkąt miłosny na jachcie, psychologiczna gra między mężczyzną, kobietą i autostopowiczem. Film nominowany do Oscara, doceniany przez krytyków na całym świecie jako zapowiedź nowego głosu w kinie.
Polska Szkoła Filmowa w liczbach
- Ponad 20 filmów zakwalifikowanych na główne festiwale w Cannes, Wenecji i Berlinie
- Pierwsza Złota Palma dla polskiego reżysera – Andrzej Żuławski (uhonorowany retrospektywnie)
- Filmy przetłumaczone na ponad 30 języków i dystrybuowane na 5 kontynentach
- Zbyszek Cybulski: ikona stylu, „polski James Dean"
Kino Moralnego Niepokoju: Lata 70.
W drugiej połowie lat 70. do głosu doszło nowe pokolenie – Krzysztof Kieślowski, Krzysztof Zanussi, Agnieszka Holland. Ich filmy – Amator, Barwy ochronne, Aktorzy prowincjonalni – zadawały pytania o odpowiedzialność jednostki wobec systemu, o kompromis i moralność.
Ten nurt, zwany Kinem Moralnego Niepokoju, był nie tylko artystyczną deklaracją, ale też społecznym gestem. Twórcy świadomie sięgali po tematy, które cenzura chciała przemilczeć: korupcja, oportunizm, kłamstwo instytucjonalne.